خزندگان

 مارها ، مارمولکها ، تمساح و آلیگاتور ، لاک پشتها و تمام دایناسورها منقرض شده جزء رده خزندگان است. طبقه بندی خزندگان بر اساس شکل و تعداد حفره (فرورفتگی) یا سوراخ ناحیه گیجگاهی است  این حفره apsid نام دارد.

 _ راسته ی مارمولک ها:مارمولک ها در دنیا از اندازه ۲ سانتی متر (جکوهای پلنگی) تا حدود ۵/۳ متر(اژدهای کومودو) دیده می شوند.

سوسمارها به مانند سایر خزندگان موجوداتی خونسرد هستند. این بدان معنی است که دمای بدن آنها تابع درجه حرارت محیط بوده و با هر تغییری در درجه حرارت محیط اطراف تغییر می کند. لذا در درجه حرارت های پایین به ویژه در پاییز و زمستان به خواب زمستانی و در روزهای گرم تابستان به خواب تابستانی فرو می روند. تقریبا می توان گفت سوسمارها در همه جای ایران پراکندگی دارند. از بیابان های پست با زمین های داغ گرفته تا مناطق مرطوب و جنگلی شمال، سواحل دریای خزر و خلیج فارس و دریای عمان، ارتفاعات کوه های البرز و زاگرس و مناطق مسکونی

بیشتر سوسمارها حشره خوارند و بسته به اندازه و جثه شان از بندپایان و گاهی جوندگان تغذیه می کنند.

 ارزش اکولوژیک مارمولک ها
از آنجایی که مارمولک ها از بندپایان تغذیه می کنند، بنابر این یکی از فاکتورهای طبیعی کنترل کننده جمعیت بندپایان به حساب می آیند. در نتیجه از لحاظ اکولوژیکی در هرم انرژی دارای ارزش بالایی هستند.در واقع مارمولک ها با کنترل جمعیت حشرات، بشر را در جهت برداشت محصول بیشتر و سالم تر از زمین یاری می کنند.

 آیا مارمولک ها سمی هستند؟
وجود سم در حیوانات نوعی وسیله دفاعی می باشد و این زمانی است که حرکت در آن حیوان آرام بوده و جانور بخواهد به واسطه این سم از جان خود دفاع کند. مانند برخی مارها. اگر به حرکت در این جانوران توجه کنید خواهید دید که آنها موجوداتی آرام هستند ولی موجودات غیرسمی مانند مارهای غیرسمی اکثرا در زمان احساس خطر بلافاصله و با سرعت زیاد فرار می کنند. مارمولک ها نیز در زمان احساس خطر روش های متفاوتی را اعمال می کنند که عبارت است از:

 ۱- فرار: برخی مارمولک ها بلافاصله پس از احساس خطر به سرعت فرار می کنند مانند اسکینک ها. این مارمولک ها خیلی از لانه خود دور نمی شوند.

 ۲- برخی مارمولک ها مانند سوسمارهای خاردم از دم خاردار خود برای دفاع از جانشان و دور کردن حیوان مهاجم استفاده می کنند به نحوی که بلافاصله داخل سوراخ خود فرار کرده و با حرکت دادن دم تیغ دارشان و ایجاد ضربات محکم، جانور شکارچی و یا حتی انسان را از خود دور می کنند و برخی مارمولک ها مانند بزمجه ها علاوه بر وارد کردن ضربات قوی توسط دم، گازهای محکمی نیز می گیرند.

٣-مکانیسم دیگری که در اکثر مارمولک ها دیده می شود قطع شدن دم به صورت ارادی است. دم برخی از مارمولک ها در زمان ایجاد تماس توسط دشمن به طور ارادی طی عمل انقباض ماهیچه های دم کنده می شود. دم کنده شده به علت باقی ماندن خاصیت عصبی- عضلانی به طور موقت شروع به جنبیدن کرده و حواس جانور شکارچی را به خود جلب می کند. در این حین خود حیوان فرصت فرار می یابد. مردم بر این عقیده اند که مارمولک ها دم خود را به این علت جا می گذارند تا موجود شکارچی آن را خورده و به واسطه وجود سم در آن(نظرات خرافی در مورد وجود سیانور یا ترکیباتی از آن) بمیرد. گاهی شاهد درج خبرهایی هستیم که بیانگر افتادن یک مارمولک در دیگ غذا یا قوری چای و مردن عده ای آدم بوده ایم. باید گفت که هیچ یک از این اخبار پایه علمی ندارند. طبق مطالعات انجام شده توسط محققان خزنده شناس دانشگاه برکلی کالیفرنیا، آقایان پروفسور اندرسون و پروفسور پاپنفوس، و ویژه نامه چاپ شده توسط مجله رپتایلز مورخ آگوست سال ۲۰۰۲ این قضیه به اثبات رسیده است که هیچ مارمولکی دارای سم نیست و علت قطع شدن دم در آنها گمراه کردن جانور شکارچی است.

خدمت به انسان
طی مطالعات به عمل آمده توسط مهندسین ژنتیک و متخصصین بیوتکنولوژی بر روی ژن ها و ساختار دم مارمولک ها احتمال این می رود که بتوان این خاصیت را (رشد مجدد یک عضو مانند دم در مارمولک ها) در مورد انسان هم اعمال کرد، بدین نحو که فردی که عضوی از بدنش مانند دست یا پا بر اثر یک سانحه قطع شده است بتواند دوباره آن را به دست آورد.

با توجه به ارزش های اکولوژیکی مطرح شده، اگر جمعیت موجودات حشره خوار مانند مارمولک ها حفظ شود و هر شخصی به هر علتی از جمله خرافات و ذهنیات غلط اقدام به کشتن این موجودات مفید نکند، شاید دیگر جامعه بشری شاهد وجود جمعیت زیادی از حشرات اعم از سوسک ها و پشه ها در جوامع شهری نباشد و هر یک از افراد در محیط شهری به واسطه از بین رفتن یا کاهش جمعیت حشرات آلوده از بهداشت و سلامت فردی بیشتری برخوردار شود.

 

سوسماران ایران (مارمولک ها)

در فلات ایران از زیر راسته سوسماران 8 خانواده مشخص وجود دارند که به شرح زیر می باشند. ( به ترتیب فیلوژنی )

 

1-    خانواده جکوها  (GEKKONIDAE)

          

      

در منطقه پاله آرکتیک ،‌ جکو بیشترین گونه را در میان خانواده های سوسمارها داراست و چنانچه که در متن نیز شما خواهید دید این موضوع در ایران نیز با وجود 31 گونه جکو مصداق دارد. این خانواده 44 گونه دارد.

زیستگاه جکوها بسیار متنوع است و از بیابان های خشک تا جنگل های مرطوب ، محیط های مختلف را در بر می گیرد . چشم ها بزرگ می باشد که با پلکی غیر متحرک و شفاف پوشیده می شود و جالب توجه این است که این جانور چشم های خود را با زبانش می لیسد گویی که عینکش را تمیز می کند. مردمک چشم عمودی است انگشت های دست و پا اغلب با لایه های صفحه مانندی پوشیده شده است که باعث می شود  جانور از عهده دویدن از روی سطح کاملا صاف عمودی یا وارونه به سقف اتاق برآید. اعضای این خانواده قادرند سریعا رنگشان را تغییر دهند دم آنها دارای مکانیزم خود بری است . و اکثر آنها دارای توانایی تولید صدا هستند.

اعضای خانواده جکوها :

1- جکوی عنکبوتی ایرانی Agamura Persica

2- جکوی انگشت برگی ورنر Asaccuselisa

3- جکوی انگشت برگی کرمانشاهی Asacacuskermanshahensis

4- جکوی دم کلفت زگیل دار  Bunopus crassicacudus

5- جکوی سنگی بلوچی Bunopus tuberculatus

6- جکوی فلس تیغه ای ایرانی Carinatogecko aspratilis

7- جکوی فلس تیغه ای عراقی Carinatogecko hetropholis

8- جکوی انگشت ریشه دار اروسمان Crossobomon eversmanni

9- جکوی عنکبوتی نیکولسکی Cyrtopodion agamuroides

10-جکوی انگشت کوتاه بلانفورد Cyrtopodion brevipes

11-جکوی انگشت کج خزری Cyrtopodion Caspium

12-جکوی انگشت کج ورنر Cyrtopodion gastrophole

13-جکوی انگشت باریک آسیای صغیر Cyrtopodion heterocercum

14-جکوی صخره ای زگیل دار Cyrtopodion Kachhense

15- جکوی انگشت دراز نیکولسکی Cyrtopodion longipes

16-جکوی انگشت مج زارودنی Cyrtopodion russowii

17-جکوی انگشت کج جازموریان Cyrtopodion sagittifer

18-جکوی سنگی تیغه دار Cyrtopodion scabrum

19-جکوی انگشت کج کپت داغ Cyrtopodion spinicauda

20-جکوی شکم زرد خانگیHemidactylus Flaviviridis

21-جکوی ایرانی Hemidactylus Persicus

22-جکوی عنکبوتی میسون Rhinogecko misonnei

23-جکوی انگشت کوتاه ایرانی Stenodactylus affinis

24-جکوی انگشت کوتاه خاور میانه Stenodactylus doriae

25-جکوی سقنقر بدر یا گا Teratoscincus bedriagai

26-جکوی سقنقر فلس کوچک Teratoscincus Microlepis

27-جکوی سقنقر معمولی Teratoscincus Scincus

28-مینی جکوی اشمیتلر Teratoscincus helenae fasciatus

29-مینی جکوی خوزستانی Tropiocolotes Helenae helenae

30-مینی جکوی ایرانیpersicus persicus Tropiocolotes

31-مینی جکوی استیودنر  Teratoscincus steudneri

 2-  خانواده جکوهای پلنگی    (EUBIEPHARIDAE)

 

              

جنس EUBLEPHARUS را به تازگی از خانواده جکوها جدا کرده آن را خانواده ای مستقل در نظر گرفته اند. در ایران 3 گونه از آن وجود دارد . پلک های چشم این جانوران تکامل یافته و متحرک اند. مردمک عمودی و دم آنها از سر همراه با بدنشان کوتاهتر است .

در نواحی گرم و خشک زندگی می کنند.

در ایران شامل :

1- جکوی پلنگی غربی eublepharis angramainyu

2- جکوی پلنگی  eublepharis macularius

3- جکوی پلنگی ترکمنی  eublepharis turcmenicus

 3-  خانواده آگاماها    (AGAMIDAE)

         سوسمار باغی هندی 

یا سوسمارهای دنیای قدیم که 15 گونه از آن در ایران وجود دارد و تقریبا در همه مناطق کشور گسترش دارند. بیشتر در کوهستان و کوهپایه ها گسترش دارند . یک گونه آن، آگامای چابک در همه استان ها به استثنای آذربایجان وجود دارد که در این منطقه آگامای قفقازی جانشین آن می شود.

آگاماها روزگرد، حشره خوار و گاهی گیاهخوارند. سری نسبتا گرد و بزرگ دارند و قسمت هایی از بدن مضرس و گاهی توام با پولک های برجسته است . دم این جانوران امکان خود بری یا اتوتمی ندارند ولی اغلب اوقات قسمتی از آن قطع می شود که بعدا بخش کوچکی از آن تجدید خواهد شد ولی قسمت جدید کاملا مشخص است.

تخم گذارند و قادرند رنگ خود را به سرعت تغییر دهند. دارای جثه ای کوچک پلک ها متحرک و در بعضی از آنها کیسه گلویی مشاهده می شود.

معرفی 15 گونه خانواده آگاماها:

1-  سوسماری باغی هندی Calotes versicolor

2- آگامای قفقازی Laudakia caucasia

3- آگامای خراسانی Laudakis erythrogastra

4- آگامای صخره ای فلس کوچک Laudakia microlepis

5- آگامای صخره ای فلس درشت Laudakia nupta

6- آگامای سروزغی عربی Phrynocephalus arabicus

7- آگامای آفتابی Phrynocephalus helioscopus

8- آگامای سروزغی Phrynocephalus mystaceus

9-  آگامای سروزغی مخطط Phrynocephalus ornatus

10-آگامای سروزغی ایرانی Phrynocephalus persicus

11-آگامای سروزغی خاکستری Phrynocephalus scutellatus

12-آگامای استپی Tra pelus agilis

13-آگامای فلس شاخی Trapelus lessonae

14-آگامای زمینی افغانی Trapelus Megalonyx

15-آگامای ایرانی Trapelus ruderatus 

4-    خانواده آگاماهای دم تیغی  (UROMASTYCIDAE)

                  

بزرگترین سوسمارهای ایران به استثنای بزمجه ها، آگاماهای دم تیغی هستند که حیواناتی گیاهخوارند و 3 گونه از این جنس در ایران وجود دارد . این سه گونه دم مضرس و پوشیده از خار دارند که از دم بقیه سوسمارهای خیلی کلفت تر و به تناسب کوتاهتر است. که سلاح دفاعی جانور محسوب می شود . فلس های فوقانی دم به برآمدگی های بزرگ نوک تیز تبدیل شده اند و در نواحی کویر مشاهده می شوند. اعراب گوشت این سوسمار را غذایی لذیذ می دانند و به همین دلیل سوسمار دم تیغی را تقریبا منقرض کرده اند.

3 گونه موجود در ایران عبارتند از :

1- آگامای دم تیغی مصری  uromastyx aegyptius

2- آگامای دم تیغی ایرانی uromastyx asmussi

3- گامای دم تیغی بین النهرین uromastyx loricatus

  5-   خانواده اسکینک ها   (SCINCIDAE)

 

      

  این خانواده در برگیرنده گونه هایی است که گاه به شکل سوسمارهای معمولی دیده می شوند و گاه بصورت حیوانات مارشکلی که دست و پاهای آنها کم و بیش پس رفته است و خود شاهدی زنده از تحول شکل مارمولک به شکل مار هستند.

 البته این موضوع در نحوه حرکت و زندگی آنها نیز منعکس است . معمولا زمین زی و روزگذر هستند ولی چون بیشتر اوقات در مخفیگاه های زیرزمینی یا در زیر ماسه به سر می برند و گریزان و ترسو هستند . از سایر خانواده های سوسمارها کمتر شناخته می شوند . بدنشان براق و صاف و صیقلی است  قادر به تغییر رنگ نیستند ، جز در فصل جفتگیری که نرها برای جلب نظر ماده ها رنگ های چشمگیرتری پیدا می کنند. بیشتر گونه ها استعداد خودبری دارند.

برخی دارای پلک و برخی فاقد پلک هستند. 14 گونه از این خانواده در ایران گزارش شده است .

گونه های خانواده اسکینگها :

1- اسکینگ چشم ماری دو خط Ablepharus bivittatus

2-  اسکینگ خال قرمزEumeces schneiderii prin ceps

3- اسکینگ زارودنی Eumeces schneiderii zarudnyi

4- اسکینگ پهلو خالدار Eumeces taeniolatus

5- اسکینگ علفزار جنوبی Mabuya aurata septemtaeniata

6- اسکینگ علفزار ماورای قفقازی Mabuya aurata transcau casica

7- اسکینگ لگام دار Mabuya vittata

8- اسکینگ ماری بلانفورد Ophimorus blanfordi

9- اسکینگ ماری استریت Ophimorus streeti

10-اسکینگ ماسه ای سرانگشتی Ophiomorus tridactylus

11-اسکینگ معمولی Scincus scincus

12-اسکینگ چشم ماری آسیایی Ablepharus pannonicus

13-اسکینگ خالدار Chalcides ocellatus

14-اسکینگ ماری پا کوتاه Ophiomorus brevipes

15-اسکینگ ماری کویری   Ophiomorus nuchalis

16-اسکینگ ماری ایرانیOphiomorus persicus

 6-   خانواده لاسرتاها   (LACERTIDAE)

 

        

لاسرتاها با سری مخروطی ، بدنی کشیده و پاهای متناسب شاید در بین سوسمارها شکیل ترین و قشنگ ترین باشند. دمشان معمولا خیلی درازتر از بدن و اغلب در حدود 2 برابر طول آن ها ست . در اکثر آنها پلک متحرک وجود دارد و همه گونه هایی که در ایران یافت می شوند تخم گذار هستند. توان تغییر رنگ را اصلا ندارند یا اگر داشته باشند بسیار محدود است . خشکی زی و روزگرد  هستند. جنس لاسرتا مربوط به مناطق مرطوب مدیترا نه است و در ایران پراکندگی آن از رشته کوه زاگرس تا قسمت های غربی رشته کپت داغ امتداد دارد.

گونه های خانواده لاسرتاها :

1-  سوسمار انگشت ریشه دار بلانفورد Acanthodactylus blanfordi

2- سوسمار انگشت ریشه دار سبک Acanthodactylus boskianus

3- سوسمار انگشت ریشه دار بزرگ Acanthodactylus grandis

4-  سوسمار انگشت ریشه دار ایرانی Acanthodactylus Micropholis

5- سوسمار انگشت خاردار نیلسون Acanthodactylus nilsoni

6- سوسمار انگشت ریشه دار اشمیت Acanthodactylus schmieti

7-  لاسرتای بیابانی مشبک Eremias acutirostris

8-  لاسرتای اندرسن Eremias andersoni

9- آرگوتا  Eremias arguta

10-لاسرتای سیستان Eremias fasciata

11-لاسرتای مشبک Eremias grammica 

12-لاسرتای آرالو – خزری  Eremias intermedia

13-لاسرتای لاله زار Eremias lalezharica

14-لاسرتای راه راه Eremias Lineolata

15-لاسرتای کوهستانی Eremias Montanus

16-لاسرتای خال سیاه Eremias nigrocellata

17-لاسرتای پهلو سیاه Eremias nigrolateralis

18-لاسرتای ایرانی Eremias Persica

19-لاسرتای پلسک Eremias Pleskei

20-لاسرتای کپه داغ Eremias strauchi kopetdaghic

21-لاسرتای استرچ Eremias strauchi strauchi

22-لاسرتای آسیای مرکزی Eremias velox

23-سوسماری ایرانی برانت Lacerta brandtii

24-سوسمار صخره ای آناتولیایی Lacerta cappadocica

25-سوسمار شکم سبز Lacerta chlorogaster

26-سوسمار البرزی Lacerta defilipii

27- لاسرتای سه خط Lacerta Media

28- لاسرتای دشت لوت Lacerta Mostoufi

29-سوسمار چمنزار Lacerta Praticola

30-سوسمار کردستانی Lacerta Princeps Kurdistanica

31-سوسمار زاگرس Lacerta Princeps Princeps

32-سوسمار آذربایجانی Lacerta raddei raddei

33-سوسمار دریاچه وان Lacerta raddei vanensis

34-سوسمار استامیز Lacerta steineri

35-سوسمار سبز خزری Lacerta strigala

36-سوسمار والنتینLacerta valentin

37-سوسمار یاسوجی Lacerta yassujica

38-سوسمار زاگرسی Lacerta zagrosica

39-سوسمار بیابانی پوزه کوتاه Mesalina brevirostris

40-سوسمار دم دراز ایرانی Mesalina watsonna

41-مارمولک چشم ماری Ophisops elegans

 7-  خانواده انگوئیدها    (ANGUIDAE)

    

در ایران این خانواده دارای 2 گونه است که هر دو بی پا و کاملا مار شکل ولی سوسمار هستند و به غیر از شکل ظاهری ارتباطی با مار ندارند. دم هر 2 گونه قابلیت جدایی دارد و شکنندگی آن به قدری ناگهانی است که در بسیاری از کشورها به همین دلیل نام “ مار شیشه ای ” به گونه ای از جنس Ophisarus که در شمال ایران، لوس مار یا لوخوانده می شوند اطلاق کرده اند.

خودبری این جانور شگفت آورتر از سایر گونه هاست. چون غالبا قسمت جدا شده به چند قطعه خرد می شود و همه قطعات جست و خیز می کنند که این طریقه فوق العاده عجیبی برای مایوس و منصرف کردن دشمن است .

در اروپا و روسیه هر دو حیوان را بسیار مفید می دانند و در حفظ آنها می کوشند.

2 خانواده موجود در ایران عبارتند از :

1-     کرم تنبل anguis fragilis

2-     مارمولک شیشه ای (‌لوس مار – لو ) pseudopus apodus

 

8-    خانواده بزمجه ها (VARANIDAE)

    

بزمجه بزرگترین سوسمار است و 2 گونه از این خانواده در ایران وجود دارد.

حیواناتی گوشتخوارند و طعمه آنها پستانداران کوچک، انواع حشرات ، سوسمارها تخم انواع حیوانات، مارها و خلاصه هر حیوانی است که از عهده آن برآیند ولی به رغم نامشان هیچ ارتباطی با بز ندارند. مگر با لاشه آن چون گاهی لاشخور هم هستند. بزمجه ها از چند لحاظ با مارها شباهت دارند. زبان بسیار دراز و در انتها( نوک) عمیقا دو شاخه است و در غلاف قاعده ای جا میگیرد که برای حفظ این عضو حساس مخصوصا در موقع بلعیدن طعمه با اهمیت است. این جانوران نیز مانند مارها طعمه را می بلعند . پاهای بزمجه چنگال های قوی دارد. دم دراز و نیرومند آن یکی از سلاح های حیوان است و قابلیت خودبری ندارد.

این جانور دارای پلک متحرک است . 2 گونه از آنها در ایران مشاهده شده است .

این خانواده شامل 2 گونه است :

 1- بزمجه بنگال  varanus bengalensis

 2- بزمجه بیابانی varanus griseus

 

 

کتابهای مرتبط:

درحال حاضر در زمینه سوسماران آقای دکتر بلوچ کتاب جغرافیای زیستی سوسماران ایران را و آقای استیون اندرسون کتاب سوسماران ایران وهمچنین آقای رستگر پویانی وهمکاران (حسین پارسا، سید مرتضی جوهری) در سال ۱۳۸۵ کتاب راهنمای صحرایی خزندگان ایران (جلد اول )را به چاپ رساندند.