سازمان حفاظت از محیط زیست به علت خطراتی که گونه غیر بومی تیلاپیا دارد وتهدیداتی که این گونه مهاجم برای آبهای ایران میتواند داشته باشد تا کنون با پرورش ماهی تیلاپیا در استان های مختلف کشور مخالفت نموده است و تنها به شکل آزمایشی و اهداف پژوهشی در بافق یزد موافقت نموده است. اما همچنان اصرار و پافشاری برای توسعه پرورش این گونه در ایران وجود دارد، اما از آنجا که هیچ گونه نشانه ای از متوقف نمودن این پروژه وجود ندارد جناب آقای دکتر اصغر عبدلی دانشیار دانشگاه شهید بهشتی ضمن حضور در جلسات مختلف و بررسی های علمی این پروژه ها اقدام به انتشار نوشتار و آگاهی رسانی به مردم عزیز و مسئولین محترم در این زمینه نموده است.

چرا باید نگران ورود ماهی تیلاپیا به آبهای ایران بود؟

سازمان های جهانی حفاظت از طبیعت ماهی تیلاپیا را در فهرست 100 گونه مهاجم قرار داده است که برای طبیعت بسیار مخرب هستند. اما چه گونه ای مهاجم است؟ گونه ای که در سنین پایین بالغ می شود، تولید مثل زیاد مینماید، از منابع غذایی مختلف استفاده می نماید ، تغییرات شرایط محیطی مانند دما و شوری را به خوبی تحمل میکند و در نهایت قادر خواهد بود در رقابت با گونه های بومی پیروز شده و بسیاری از آنها را حذف نماید. در کشور آمریکا اثرات منفی گونه ای از تیلاپیا گزارش شده که ضمن مصرف پلانکتون ها و افزایش جمعیت در دوره ای از سال در تالا بها و دریاچه ها باعث رشد بیش از حد جلبک ها شده است و مرگ و میر گسترده ماهیان را باعث شده است. تیلاپیا به علت ساختن لانه در بستر مخازن سدها و دریاچه ها باعث گل آلودگی آب می شود. تیلاپیا می تواند در آبهای شیرین ، لب شور و شور زندگی نماید ! این بدان معنا است که می تواند حتی در دریای خزر هم دوام بیاورد و در تمامی تلابها و رودخانه های ایران ساکن گردد تنها چیزی که محدود کننده رشد این گونه است دمای کمتر از حدود 10 درجه است . در کشور استرالیا اثرات زیانبار تیلاپیا بسیار گسترده تر بوده است و جمعیت های ماهیان و بی مهرگان بومی را بسیار تحت تاثیر قرار داده است. این گونه به علت رفتار تهاجمی برای محافظت از لانه ای که می سازد بر روی بسیاری از ماهیان و آبزیان تاثیر منفی داشته است. این ماهی به کشور آمریکا هم معرفی شده و هم اکنون در برخی از منابع آبی وجود دارد این گونه می تواند از لارو ماهیان و دوزیستان به عنوان غذا استفاده نماید و جمعیت آنها را شدیدا تحت تاثیر قرار دهد.

آیا امکان کنترل این گونه در طبیعت وجود دارد؟

تاکنون هیچ کشوری موفق به حذف و یا حتی کنترل جمعیت این گونه در رودخانه ها و تالابها نشده است. عدم وجود ماهیان شکارچی در بسیاری از آبهای ایران و رفتار خاص این گونه که از تخم ها و لاروها یش محافظت می نماید در کنار بدن پهن و خارهای بلند و قوی که مانع شکار آسان آن می شود، می تواند جلوی شکار شدنش را توسط ماهیان شکارچی گرفته و باعث بقاء و افزایش جمعیت این گونه شود.

آیا با استفاده از هورمون و تغییرات ژنتیکی می توان تولید جنس نر نمود که قادر به تولید مثل در طبیعت نباشند؟

در بسیاری از کشور های دنیا برای آنکه این گونه در استخر های پرورشی رشد مناسبی داشته باشد با روش های مختلف (استفاده از هورمون و روش های ژنتیکی) اقدام به تولید جمعیت های تمام نر نموده اند اما تجربه در خارج از کشور و همچنین در ایران ( با استفاده از هورمون ) نشان داده است که درصد کمی از افراد ماده خواهند شد و همین تعداد برای ایجاد جمعیت در طبیعت و تبدیل شدن یه یک گونه مهاجم کافی است. در مرداد ماه از استخر های پرورشی تیلاپیا در بافق یزد بازدیدی داشتیم، در هنگام بازدید متوجه حضور تعداد زیادی بچه ماهی در کناره های استخر ها شدیم، به نظر عجیب بود چون همه ماهیان حدود 20 سانتی متر طول داشتند و وجود این بچه ماهیان می توانست نشانه ای از تولید مثل نرهای تولید شده با روش هورمون باشد، اگر چه آن پرورش دهنده عزیز اصرار داشت که بچه ماهیان مشاهده شده مربوط به ماهی دیگری به نام گامبوزیا است اما نمونه برداری و بررسیها نشان داد که حدود 95 درصد از بچه ماهیان صید شده ماهی تیلاپیا هستند! این به معنای این بود که برخی از ماهیان تک جنس سازی شده تبدیل به ماده شده اند و توانسته اند تولید مثل نمایند و در یک استخر 1 هکتاری حدود هزاران نمونه از این بچه ماهیان وجود داشته حال تصور نمایید چنین اتفاقی در یک محیط آبی طبیعی رخ دهد، آیا امکان کنترل آن وجود دارد ! به شما اطمینان خواهم داد در کمتر از 5 سال این گونه می تواند هر محیط آبی قابل زیست را کاملا به اشغال خود در آورد.

جمع بندی

بسیاری از مخازن سد های کشور به دلیل منابع غذایی کافی و متنوع و شرایط زیستی خوب محل مناسبی برای رشد و زندگی ماهی تیلاپیا هستند، اگر این ماهی به مخازن سدها ی آب شرب راه پیدا نموده و تکثیر زیاد نماید و در دوره های کم آبی و یا تغییرات دمایی دچار مرگ و میر گسترده شوند و آب مخازن را آلوده نماید چه کسی پاسخگو است ؟ (این موارد در سایر کشور های دنیا اتفاق افتاده است). متاسفانه پاسخی وجود ندارد. تجربه در کشور استرالیا نشان می دهد این گونه با سرعت زیاد جمعیت خود را افزایش می دهد و با مواد دفعی که وارد آب می نماید باعث رشد زیاد جلبک ها (شکوفایی جلبک ها) و در پی آن کاهش اکسیژن و مرگ و میر گسترده ماهیان خواهد شد که مشکلات بهداشتی زیادی را برای مخازن آب شرب ایجاد می نماید!
امروز اگر نگاه ما به محیط زیست کشور بر اساس آمایش سرزمین باشد در بسیاری از مناطق مرکزی ایران کشاورزی در الویت نیست چه برسد به آبزی پروری که با توجه به تبخیر زیاد نیاز به آب بسیار بیشتری دارد! به راستی به این کلمات و ارتباط بین آنها توجه نمایید: آبزی پروری ، کویر ، تبخیر زیاد آب ، پایین رفتن سطح آبهای زیرزمینی، خشکسالی،گرم شدن کره زمین ، نشست زمین ، شور شدن آب و خاک ، گیاه زدایی و بیابان زایی! نتیجه ای که از این کلمات می توان گرفت این است که این طرح ها به هیچ عنوان نمی تواند تداوم داشته باشد. گفته می شود که قرار است از آبهای شور در استان های یزد و مرکزی برای پرورش تیلاپیا استفاده شود همه می دانیم که تبخیر آب در فلات مرکزی ایران چند برابر بارندگی است ( در استان یزد در مناطق کوهستانی و دشتی رقم تبخیر به ترتیب بین 1623و 3675 میلی متر درسال می باشد در حالیکه بارندگی بین 120 تا 57 میلی متر درسال است) و مطمئن باشید استفاده از این آبهای شور که قرار است با حفر چاه آب به سطح زمین منتقل گردد و در استخر های خاکی پرورش ماهی ذخیره شوند با تبخیر مداوم، روز به روز بر شوری آبهای زیر زمینی افزوده خواهد شد و ضمن گسترش شوری به مناطق وسیعتر دیگر آب مناسب مورد نیاز کارگاه پرورش ماهی نیز تامین نخواهد شد!

در ادامه جناب آقای دکتر چنین جمع بندی می کند که: اینجانب با توجه به تجربه سالهای گذشته در ایران و سایر موارد مشابه در خارج از کشور بر این باور هستم که اگر این گونه به آبهای ایران وارد شود دیگر هیچ کسی قدرت حذف و یا کنترل آن را ندارد این در مورد بسیاری از گونه های غیر بومی اثبات شده است ! انجام این کارها در قرن بیست و یکم برای کشوری خشک که با بحرانهای کم آبی درگیر است و اکوسیستم های آبی آنها بسیار شکننده است به هیچ عنوان قابل قبول و توجیه پذیر نیست.